ИККИ АТАХТААХ ЭГЭЛГЭТЭ

I

Өй-санаа өлбөөдүйэн

Өтөрү өйдүөбэт буолан

Өһөн-самнан хаалар,

Түмэн өй түмүллэн

Түргэнник түммэт буолан

Түҥ-таҥ буолар,

Билээччи мэйии мэлийэн

Бэрт куһаҕан буолар,

Түөс иһинээҕи сүрэх

Төрүт төкүнүйбэт буолан

Ньүөлүйэ-ньүөлүйэ сүтэр,

Ойоҕоһунааҕы доҕорго уордайар,

Аттынааҕы атаска абарар,

Саҥа эрэ сата буолан сааллар,

Сөп даҕаны сүлүмэ курдук сөҥөр,

Кыра даҕаны кыйахалаан кыыһырдар,

Сөбү даҕаны сүөргүлүү көрөр,

Сытаммыты сыыһаҕа сыаналыыр,

Сүөһү-киһи икки ардынан сүөдэйэр

Сүлүһүннээх күннэр

Сөп, сөп көстөн ааһаллар эбит.

Сай-күдүө санаа сайдан

Саҥарбыт эрэ сатанан,

Өй санаа өрүкүйэн

Өйдүөбут эрэ үөрдүһэн,

Үөрэн-көтөн үлүһүйэн,

Баҕарбыт эрэ бастаан,

Эппит эрэ тиллэн,

Ааттаабыт эрэ атахтанан,

Кэпсээн эрэ кэрэхсэтэн,

Сыыһа да табыллан,

Сымыйа да сыалланан,

Алҕас да аатыран,

Соҕотох курдук суоттанан,

Кини эрэ буолан кэпсэнэр,

Билээччигэ биримиэрдэнэр,

Улахаҥҥа уурунар,

Ордукка толкуйданар,

Талыытыгар наар талыллар

Талааннаах чаастар

Таарыйан ааһаллар эбээт.

III

Өксүөннээх хаар курдук өлбөөдүйэн,

Былыттаах халлаан курдук бысталанан,

Сүгэһэрдээх киһи курдук сүөгүдүйэн,

Таһаҕастаах ат курдук самнан,

Хара сирдээҕи түүннээҕэр

Хараҥатык сананан,

Хам баттаппыт хараҕаччытааҕар

Хапчыҥнык хамсанан,

Кыбыттарбыт кырынаастааҕар

Кыараҕастык сыаналанан,

Ооҕуй оҕустааҕар

Оччугуйга оҥостон,

Көрбүккэ эрэ күнүүлээн,

Үчүгэйгэ эрэ өһүрэн,

Хара быар

Хамнаабат гына дьаакырданан,

Сөҥ сүрэх

Сөллүбэт гына сүгэһэрдэнэн,

Көҕүс көҥдөйө



Көппөҕүнэн көмүллэн,

Кимнээҕэр да кэрэгэйдик кэпсэнэн,

Самныгастык саҥаран,

Икки атахтаахтан эрэ

Итэҕэстик этинэн,

Ыар-дьиппэ санааҕа ылларан,

Хо-с-куһаҕан санааҕа холбоһон,

Уорба-уоруйах толкуйга оҕустаран,

Нэһиилэ тэмтэҥнээн,

Аатын эрэ аакаҥнаан,

Ый-күн икки ардынан ыакаҥнаан,

Көрүдьүөстэн күрэнэр күчүмэҕэй

Көрө суох күннэр

Күн дьонугар эрэ

Көстөн-күөрэйэн ааһар эбиттэр.

IV

Сэбирдэхтээҕэр чэпчикитик тэлээрэн

Салгыннааҕар сайаҕастык сананан,

Уу сүүрүгүнээҕэр дьулурҕатык туттан

Күһүҥҥү түүн хараҥатын

Күнүс көрдүк көрөн,

Сүрэх сүүһү сөбүлээн,

Санаа барыны хайҕаан,

Өй үгүстэн үөрэн,

Баттаммыкка манньыйан,

Атаҕастаммыты аһынан,

Талымаһа суох таптаан,

Кыһалҕаны да кыччата санаан,

Эрэйи да элэтэ этэн,

Алҕаһы айхал диэн айааран,

Ороскуоту уруй диэн ордоотоон,

Билсэрдэргэ эрэ мичээрдиир,

Көрсүбүккэ эрэ күлүмнүүр

Көмүс көрдүк күннэр

Күн эрэ киһитигэр

Күлүмнээн көстөн ааһаллар эбээт.

.........................................................................

Итинник эгэлгэлэри

Икки атахтаах эрэ

Ийэтин иһиттэн

Иҥэрэн төрүүр эбит.—

Ол да иһин,

Оҕонньор аймах

Оҕону кытта уопсубат,

Эмээхсин аймах

Эдэри кытта этиһэр,

Үөлээннээх үөлээннээҕин кытта

Үөхсэн үөһээ-аллараа буолар,

Атас атаһын кытта

Анньыһан-аахсан адаарыһар

Аҕай эбит буоллаҕа нии, атастаар!

1924 с. ахсынньы 30 к.



Якутскай.

1925

* * *

Ыраахтан ыпсарар

ырыаһыттан атыммын,

күннээҕини куугунуур

көннөрү көрбүөччүбүн.

Инникини этэр

ичээн буолбатахпын,

тустаабычча туойар

туруорбах дьоллоохпун.

Кэлэри кэпсиир

кэрэһит буолбатахпын,

кэлбити кэнийэр

кэлтэгэй кэскиллээхпин.

Алҕаһы араарар

аччыһыттан атыммын,

кыраттан кыбыстар

кыараҕас кылыылаахпын.

1925 с.

* * *

Туруу дойду олоҕуттан

Турар-турбат дьукку

Тумулук оҥостор гына

Тугу туймуулаан суруйабыт?

Ким

Ыпсаран ыллыай

Кыһалҕалаах кыһын

Кырыа мууһун,

Кытаанах тымныытын?

Сарбынньахтаах саас

Сайаҕас салгынын,

Саргылаах куннэрин?

Күөх сайын

Күндэлэс күнүн,

Көҥүл олоҕун?

Күлүктээх күһүн

Күдээрийэн көстүүтүн,

Көлбөҕүрэн күөрэйэрин?

Ким

Тупсаҕайдык туойуой

Күөх далай

Күүстээх долгунун,

Көмөлгөннөөх сүүрүгүн?

Хара тыа

Хамныыр маһын.

Хампа сэбирдэҕин?

Сир сибэккитэ сиэдэрэйин,

Дайды лабыкчата намчытын,

От-мас оһуора уустугун?

Көтөр кынаттаах

Көҥүл көтөрүн,

Көрүдьүөс ырыатын?

Ким

Кэлэҕэйдэйбэккэ кэпсиэй,

Күҥҥэ үтүгүннэрэн,

Ыйга ыпсаран,

Сулуска доҕуйан,

Саҥаны таҕааран,

Эриэккэһи этэн,

Эт сүрэҕи эймэнитиэй?

Ким

Икки атахтаах

Эгэлгэ-эриэн

Эрэйин-буруйун,

Ороһу киһи

Оонньуулаах олоҕун,

Ороскуоттаах куннэрин,

Бар-дьон

Барбыт батталын,

Кэлэр кэскилин?..

1925 с.

* * *

Санааргыыр сахха

Саҥа санаа

Сайдан тахсар;

Өһөн сырыттахха,

Өрөгөйдөөх өс

Өрүкүйэн үөскүүр;

Эрэйдэнэн истэххэ,

Эгэлгэ санаа

Эриллэн элбиир;

Курутуйан олордоххо,

Кулан хоһоон

Кутуллан хойдор;

Оонньуу-көрүлүү сырыттахха,

Ойуу-бичик санаа

Оройго ончу охсуллубат;

Кыһалҕа кыһарыйбатаҕына,

Кылаан-өргөс санаа

Кыратык да кыбыллыбат.

1925 с.

КИМИ КЭТИИБИТ?

Кими кэтиибит,

Тугу күүтэбит?

Халыҥ ойуур курдук

Хараҥа норуот

Хараҕын аһар

Хайҕаллаах алгысчытын,

Кэккэ-билэ киһиэхэ

Кэлэн иһэр кэскили

Кэпсээн сэргэхситэр киһи

Кэлэр кэрдии кэмин.

Оробуочай аймах

Алгыстаах олоҕун

Араҥалаан таһаарар

Ааттаах алгысчытын.

Кинини кэтэһэбит,

Үөскүүрүн күүтэбит...

1925 с.

БИЛГЭ

Саха урааҥхай сирэ

Саргыта сайдарыгар,

Дьокуут омук дойдута

Дьоло тупсарыгар,

Аан ийэ дайдыбыт

Ахталыйар арҕаһыгар

Өлөрү өлбөт оҥорор

Өрөгөй-талаан үктэллээх,

Устар ууну сомоҕолуур

Уус-уран тыллаах,

Саһыарыылаах санааны

Саҥарар саргылаах,

Үгүс өйү түмэн

Үтүктэр өрөгөйдөөх,

Халыҥ хаары

Xайыта хардыылыыр

Халыан хаамыылаах,

Тоҥ мууһу

Тостурута туойар

Томороон тойуктаах,

Күкүр хайалары

Көтүрүтэ көтөр

Көстүбэт күүстээх,

Ирбэти ириэрэ этэр

Имэҥнээх тыллаах,

Алдьаммыты абырахтыы саҥарар

Амырыын алгыстаах,

Өлбүтү өрө тардар

Өрөгөйдөөх өстөөх,

Хараҥаны сырдатар

Хатан харах уоттаах,

Күһүнү көҕөрдөр

Күүстээх тыллаах,

Ийэ дайдыга иһиллэтэр

Иҥсэлээх имигэс тыллаах,

Ыраах сирдэртэн ыйытыллар

Ыарахан ыпсаҕай ырыалаах,

Киэҥ сирдэри кэрэхсэтэр

Кэрэ киппэ кэпсээннээх,

Тоҥтон толлубакка

Тостурута туойар,

Ириэнэхтэн иҥнибэккэ

Илдьиритэ этэр этитиилээх.

Кимтэн дэ кэхтибэккэ

Кистэлэҥи кэрэһилиир,

Уорбуттан дьулайбакка

Уоруйаҕы тутар оҥоһуулаах,

Ааспыты ахтар адьынаттаах,

Инникини этэр идэлээх,

Баайга баҕарбат,

Баһылыкка манньыйбат,

Киһини эрэ кытта тэҥ,

Дьону эрэ кытта доҕор,

Өлбөт тыыннаах,

Аралдьыйбат ааттаах,

Көстүбэт күүстээх,

Көнө сүрэхтээх киһи

Көстүө диэн күүтэбин...

Кинини кытта кэккэ

Кэлиэ диэн кэтэһэбин:

Суруллубуту мунньан суолталыыр,

Хоһуйуллубуту хомуйан хоһулуур

Албыны аһар,

Алҕаһы булар,

Хоргутууттан куттаммат

Хоодуот хосууһут,

Эйэттэн иҥнибэт

Этириэс сииһит.

Үгүс киһини

Өйүнэн сүүйэн сүгүрүппүт,

Бар дьону

Баһынан баһыйан баһылыктаабыт,

Түспэ санаа,

Түгэх өй,

Ыар сыанамсык,

Ыраас тыл,

Үтүө өй үөскүүрүн...

Итинник дьоннору

Ийэбит ууһугар

Айыыбыт айдар

Айхал буолуо этэ,

Улуу дойду

Оһуу-тоһуу одурууна,

Аан дайды

Адаар-быдаар адырҕайа

Арыычча аччыа этэ...

1925 с.

* * *

Ама билигин

Кытыт сылгы

Кыыс бэрбээкэйинэн

Кыраһа хаар түһэн

Кырытыннарбытын иһин,

Ама билигин

Соноҕос ат

Сототун синньииринэн

Сойуо хаар түһэн

Солбонуппутун иһин,

Ама билигин

Күрэҥ сылгы

Күөнүнэн анньыллар

Көмүрүө хаар көмөн

Көҕүрэппитин иһин,—

Мин даҕаны

Кэпсээннээх кэмчи эрдэҕинэ

Кэрэхсэтэ сылдьар кэммэр

Кэлэҕэйдээбэт кэпсээннээх,

Тардыалаппат саҥалаах,

Дьухха тойуктаах,

Эпчиҥнээх этэр тыллаах

Этим эбээт, оҕолоор!..

Ону,

Саҥа салаллан тахсар

Сарбынньахтаах сайдам

Сатабыллаах саҥалаах,

Орто дойдуттан оҥоһуулаах,

Оҕуруктаах ордук

Уус нарын тыллаах,

Ийэ дайды иччититтэн

Илэ-чахчы иҥэртэриилээх

Иҥсэлээх дириҥ этиилээх,

Аан дайды айыытыттан

Ала-чахчы анабыллаах

Амырыыннаах алгыстаах,

Отох олоҕу

Ойуу-бичик оҥорон

Орто дойду дьонун

Одуулатар ордук

Омуннаах толкуйдаах,

Итэҕэс кэскили

Иһилэхтээн этэн

Ийэ сир дьонун

Иһиллэтэр имигэс

Ириэнэх кэпсээннээх,

Кэдэрги кэмэлдьини

Кэпсээн оҥорон

Киэҥ сир киһитин

Кэрэхсэтэр кэскиллээх

Кэрэ-киэргэл кэпсээннээх,

Күлүк сирдэргэ

Күн уотун

Көтүрү туойан ылан,

Күндүлэс оҥорор

Күүстээх тыллаах.

Ньалҕалдьыйан тахсар

Ньамчы саҥалаах

Сурахтаах суруксут,

Ыпсаҕай ырыаһыт

Ыччат доҕотторум.

Мин

Сураҕа суох олорон

Соҕотоҕун суруйбуппун,

Аата суох сылдьан

Аҥардастыы саҥарбыппын,

Этитиитэ суох эрээри

Эт тылбынан эппиппин,

Ыйааҕа суох эрээри

Ырыа диэн ьппсарбыппын,

Хонугу холобурдаан баран

Хоһуутун хостооруҥ,

Бириэмэтин билэн баран

Бэттэҕин билгэлээриҥ,

Сылын сыаналаан баран

Сыыһатын ырытаарыҥ,

Күнүн ааҕан баран

Күлүү оҥостооруҥ,

Көмүс доҕотторуом!..

1925 с.

* * *

Куоласпын кубулуппаппын,

Хоһооммун уларыппаппын,

Тыыннааҕым тухары

Тылым биир,

Баарым тухары

Баҕам баар:

Ыйыллыбыт санаабын

Ырыабынан ыһар,

Санньыйбыт санаабын

Саҥабынан сааратар,

Көлбөҕүрбүт көхсүбүн

Күүгүммүнэн көччүтэр...

Кимиэхэ даҕаны

Кэскил буоллун диэн

Кэрэхсэтэр баҕаттан

Киэргэтэн суруйбаппын.

Бэрдьигэс мэйиибин,

Бэринньэҕэ суох өйбүн

Бэлиэтиирбин бэйэм

Бэркэ биһириибин...

Аатырар эрэ наадатыгар

Атын дьоҥҥо айан

Алыс кыһанан

Алларыйан алҕаабаппын,

Аар-маар санаам

Алдьанан айманарын

Аралдьытар наадатыттан

Арахсыбакка айдаарабын,

Миэхэ

Күнү күндээрдэр,

Күөмэйи ыллатар,

Сибэккини тэтэрдэр

Албан алгыс

Аан дайдыттан

Адьаһын анамматаҕа,

Арытыаллаамаҥ, атастаар!..

* * *

Эҥин-дьүһүн эриир

Эмииэ-туомуй!

Кутуйа куттах санаабар

Куһаҕан кутурҕан кутуллар

Самыыр-хаар сабан,

Санаа-өй санньыйар.

Күлүү-оонньуу көмүллэн,

Көмнөхтөөх күн көстөр.

Сымыйа-сыыһа сылыктар

Сырай-харах анньаллар.

Сытаан булан сылдьыбат

Сылык-толкуй буолар...

1925 с.

[1] * *

Эмиэ, эмиэ

Эбир былыт,

Эриир-буруур,

Эгэлгэ эрэйдэр

Эргийэн эрэллэр.

Туохтан,

Тоҕо

Тулаайах сүрэҕим

Тууллайар буолла?

Өрөгөй тардыһар

Өркөн өйүм,

Өлбөөдүйэ өһөн,

Өтүрү өйдөөбөтө?..

Саманнык салалтаҕа,

Саргыны көрбөккө,

Салбаҥ санаам

Санньыйан сатыылаата —

Ыараханын-ынчыгын,

Кутурҕанын-куһаҕанын,

Хараҥатын-хааччаҕын!..

Туох

Тумнастыбыт санаабын

Туругурдан туһалыыр

Тутуулуктаах буолуомуй?

Ким

Кэхтибит кэмэлдьибин

Кэрэхсээн кэпсэтэн

Кэҥэтиэй-киһититиэй?

Ханнык халлаан

Сайаҕас салгына

Саппаҕырбыт санаабын

Саҥардан сайыннарыай?

Суох, суох, суох!

Ийэм иһиттэн

Итинник санаа

Иҥмит эбит.

Бастааҥҥыттан маннык

Балаархай майгы

Батыспыт эбит.

Арай адырҕайы

Айхалынан аһар

Анамматах эбит.

«Акаарыны арай

Көмүллэр иинэ көннөрөр...»

1925 с.

ТУОХТАН?..

Туохтан

Сүдүрүүннээх санаалар,

Сүнньүм үүтүнэн сүрүннэнэн,

Сүрэхпэр сөҥөр буоллулар?

Туохтан

Саппахтаах санаалар,

Санным үүтүнэн сааллан,

Санаабын саппаҕыттылар?..

Туохтан

Өһөхтөөх өйдөр,

Өттүгүм үүтүнэн үктэллэнэн,

Өйбүн өһөрдүлэр?..

Туохтан

Барбах майгылар,

Баспынан батарыта киирэн,

Баспын баттаатылар?..

Туохтан

Ыарахан санаалар,

Ыга анньан киирэн,

Ыар-баттык буоллулар?..

Күннээҕи олох күөмчүтэ

Көй салгын буолан

Күлүктүү көттөҕө дуу?

Сүҥкэн олох сүдүрүүнэ

Сүлүһүн буолан

Сүрэхпэр сөҥнөҕө дуу?

Халыҥ олох хапсыыра

Халарык буолан

Харахтын саптаҕа дуу?

Эбэтэр

Эрэй баҕайы илбиһэ

Этэр тыла суох буолан

Эппэр иҥнэҕэ дуу?

Миигин

Хаххалыыр хара санаа — халбарый,

Күлүктүүр күтүр санаа — күрэн,

Баттыыр балыыр санаа — бар,

Ынчыктыыр ыар санаа — ыһылын,

Санаарҕатар саппах санаа — сайҕан.

ИККИ КИҺИ КЭПСЭТИИТЭ

1-гы киһи:

Суруксут суолтата тугуй?

Олоххо ырыа кэриэтэ дойҕохсут дуу,

Оонньуу-күлүү кэриэтэ ойууһут дуу?

Ону миэхэ

Оноллоон кулу эрэ!

2-с киһи:

Суох, доҕоор,

Суруксут суон суолталаах буолар,

Көрбүтү күлүктээн көрдөрөр,

Баары-суоҕу баһыйар,

Кистэли-батталы кэпсиир

Бастыҥ үөрэхсит диэн

Бар дьоҥҥо кини буолар.

1-гы к и һ и:

Оннук ини, доҕоор!

Ол эрээри

Ол-бу киһи олоруохтааҕар

Ону-маны ойуулаабытыттан

Оннук улахан туһалаах

Оҥоһуллара буолуо диэбиппин.

Оччоҕо

Суруксут эрэ суолтата

Соччо улахан буолуо дуу?

2-с киһи:

Оннук буолбатах, убаай!

Аан дойду

Араас олоҕун

Араҥалаан алгыырга

Аҕыс айыыттан

Ала-чахчы аналлаах,

Ийэ сир эгэлтэтин этэргэ

Ийэ ууһуттан

Илэ-чахчы этитиилээх,

Кистэлэҥ киппэ кэскиллээх,

Көстүбэт күлүк күүстээх,

Кэҕэлээх кэрэ тыллаах

Кэтэх киһи буолар, сэгээр.

Итинник киһиии

Ийэ дайды илгэтэ

Ийэ ууһун иҺигэр

Илэ-чахчы тэрийэр.

Оннукка уорбалаах

Билигин биһиэхэ даҕаны

Биэс-түөрт биллэр, онтон

Биир билгэлээх, билэрдии эттэххэ,

Бэппиирэй баар ээ.

1-гы киһи:

Били бэйэм бииргэ үөскээбит

Бэппиирэйбиттэн бэрт киһи тахсан,

Биир ийэ ууһун биһирэтиэ диэн

Билбэккэ турабын,

Биир-биир кэпсэтиигэ миигиттэн

Бииринэн да билээччитэ суох,

Бэҕэһээҥи оҕо буолбат дуо?

Хата кини кэриэтэ,

Биир эмэ мин билбэт

Бэрт омуктан ааттаабытыҥ буоллар,

Бэркэ биһириэм этэ.

Хайа,

Оннук улахан суолталаах киһи

Уҥуохтуун-иҥиэхтиин ураты,

Дьүһүннүүн-бодолуун түктэри,

Туттардыын-хаптардыын туспа буолуохтаах.

2-с киһи:

Билбэт буолан эттиҥ.

Оннук киһи

Урааҥхайтан ураты

Ураа муостаах буолбат.

Хата,

Норуот дьону кытта булкуспут,

Аҕа уһун кытта аалсыбыт,

Ийэ ууһун кытта сэлэспит,

Киһини эрэ кытта кэпсэтэр,

Урааҥхайы эрэ уруургуур,

Кыраттан үрдээбэт,

Икки атахтаахха эйэлээх,

Улахантан оччообот,

Ириэнэх хааннаах,

Элэккэй бэйэлээх,

Киһиргэһэ суох кэмэлдьилээх,

Кэскиллээх киһи буолар...

1 -гы киһи:

Эчи оннук ини, итэҕэйбэтим,

Соҕотох киһи суруйбута

Соччо суолталанара буолуо диэн,

Биир киһи бириинчиктээбитэ

Соччо биллэрэ буолуо диэн,

Билигин даҕаны мин

Биһирээбэккэ турабын.

Мин

Үөрэх бутүннүү,

Сурук дьукку

Сири-халлааны кытта бииргэ

Ситимнэһэн тэриллибитэ буолуо диэн

Сэрэйэр буоларым ээ.

2-с киһи:

Оччоҕо даҕаны

Туох суруйбута буолуо диэн

Толкуйдуугун, доҕоруом?

1-гы к и һ и:

Тугун билиэмий,

Таҥара айбыта эбитэ дуу,

Бэйэтэ тэриллибитэ дуу,

Кэмэ суох кинигэни көрөбүн,

Кимтэн да кэлэрин билбэппин.

2-с киһи:

Ити барыта эн биһиги курдук

Ириҥэ мэйиилээх,

Эт сүрэхтээх дьон

Эппит тылларын

Ийэ ууһа ирдээн ылар,

Илдьэ сылдьар ээ.

Онон

Бэйэбит билгэһиттэрбитин,

Суох-баар суруксуттарбытын,

Ыраас тыллаах ыччаттарбытын

Ытыктыах тустаах этибит.

1-гы киһи:

Буоларын буоллаҕа да,

Буомча битим бобута тыытар,

Буоһалаах баар буолуо диэн

Борургуу санаабатым ээ.

Арай ол курдук

Атын аҕа уустарыгар

Алыс ааттаахтар бааллар ини.

Бэйэм эрэ Бэппиирэйбин

Билигин даҕаны

Бэрт киһи буолуо диэн

Биһириэ суох киһи буоллаҕым.

1925 с.

ХАРЧЫ

Күн сиригэр

Күтүр күүстээх

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Үчүгэйи көрдөрөр,

Үтүөҕэ үктэтэр

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Таҥаһы таҥыннарар,

Тапталы таһаарар

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Көргө көҕүтэр,

Көҥүлгэ көччүтэр

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Минньигэһи биллэрэр,

Билсиини кэҥэтэр

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Туттунууну тупсарар,

Туһунан оҥорор

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Сатыыны аттыыр,

Санааны сайдыыр

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Батталы барҕардар,

Барыска баҕардар

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Куһаҕаҥҥа кучуйар,

Кубулҕакка холбуур

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Хараҕы сабар,

Хардыыны хаҥатар

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Уоруйаҕы оҥорор,

Остуруокка уктарар

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Хабарҕаны хайыттарар,

Хааны таһааттарар

Хармааҥҥа хааланар

Харчы буолар.

Ол да буоллар,

Хамныыр хараҕа

Харчыга хамаҕа...

1925 с.

ӨРҮС ЭСТИИТЭ*

Хаар уута

Хара сиргэ

Халыйан дьалкыйда.

Сүдүрүүн уута

Сүнньүн булан

Сүүрүгүрэн сүүдүйдэ.

Аппа сир устун

Айманан айаннаата,

Хотоол устун

Кутуллан куугунаан кулдьугураата,

Эккирэтиспит курдук элэҥнээтэ,

Куоталаспыт курдук куллугураата,

Үрэххэ сүүрдэ,

Үрэллибэт үрдүн

Үлтү тыылынна,

Үөдэн-таһаан оҥордо.

Төбүлэххэ түстэ,

Төлөрүйбэт мууһу

Төлүтэ тыылынна,

Тиэрэ-маары ыытта.

Өрүс мууһугар өһүрдэ,

Өрө дэбилийэн тэптэ,

Куодаһынын булла,

Куоһахтыы оҕуста,

Кутуллан куллугураата.

Ириэнэх илгэтинэн

Имэҥнээх үлүгэрдик

Иһигэр симилиннэ.

Кини бэйэлээх,

Киэлитин киэптээтэ,

Киэбин кэбэлиттэ,

Тула өттүнэн субуруҥнаата,

Тутулуктарын туурталаата,

Тирэҕин булунна,

Тэбинэн кэбистэ,

Тиһигэр тиэттэ,

Тимэҕин төлөрүттэ.

Ыар муус даа буоллар

Ыксаан ынчыктаата,

Халыҥ муус даа буоллар

Хайдаары хаһытаата.

Үөгүлүү-үөгүлүү

Өрө үллэн лүһүгүрээтэ,

Өлөр саҥатын саҥарда,

Хаһытыы-хаһытыы

Хабаҕар хаайда,

Хайыта ыстанан барда,

Кини даа буоллар

Киэҥ киэлитэ кэмчитийдэ,

Кулан уораҕайа куччаата,

Ардьаалы оҕолоор,

Хаар да уута

Xааппыланан хамылыннаҕына

Халыан буолар даа эбит,

Көмүрүө даа уута

Көтөҕүллэн көстөҕүнэ

Күүстээх буолар даа эбит...

Садырыым даа чалбаҕа

Сайдан тахсыбыта

Салаҥ буолар даа эбит...

Били бэйэлээх,

Сөҥ муус сүллүгэһи сүөрэригэр,

Халыҥ муус халҕаны

хампарытарыгар,

Тоҥ муус күөнү

Тоһутарыгар чугаһаата ээ...

Өрүс хотун мууһа

Өрө мэтэрийэн өҕүллэҥнээтэ,

Халыҥ тараһата

Хайыта барда,

Киэҥ киэлитэ

Дэлбэритэ ыстанна,

Ыҥыранан ынчыктаата,

Хабырынан хачыгыратта,

Халыйан хааламмыт

Хаар уута

Адьаһын аһыммата,

Тобурах уута

Тохтон кутуллубута

Туура тохтоппото,

Өрүһүспүт көрдүк

Өрө тыыллан үлүһүйдэ.

Онуоха өрүс,

Тулуһаайабын диэн

Тура сатаата даа

Турута ыстанан барда,

Иҥнээйэбин диэн

Иҥиэттэн көрдө даа,

Илбириттэн барда.

Күүһэ эһиннэ,

Көтүрүөһэ көтүлүннэ,

Күөрэ-лаҥкы буолла,

Күөх уу үрдүгэр

Күөрэйэ-күөрэйэ умуста,

Кыаҕа кыаттарда,

Кылыбырыы илгиһиннэ,

Кыдьымах буолан кыстанна,

Кыдьыгыран кырылаата,

Хаамара хааттарда,

Халҕаһа буолан,

Хачыгыраччы хабырынан

Хайыта хампарыйда,

Хара буорга анньылынна,

Үгүс муус буоланнар

Үтүрүһэн үөгүлэстилэр,

Үлтүрүйэн үксээтилэр,

Үөдэн-таһаан бардылар,

Үөгүлээн үрэлиннилэр,

Үөмэс-аамас бардылар.

Хаар уута

Халыан сүүрүгэр хаайан

Хампы үүрэн

Хоту диэки

Холлото турда...

Суугунаан суулла,

Харылаан халбарыйда,

Күрүлээн көстө,

Батыакалаһан барда,

Эргийбэккэ элэҥнээтэ,

Элэҥ-сэлэҥ буолла.

Күөх уу

Көҥүл бардаҕым диэн

Көччүйбүт көрдүк

Көҕөрө уһунна,

Көрүлүү күөгэлдьийдэ.

Онтон,

Күр муус көтөҕүлүннэ,

Күөх сайын күөрэйдэ,

Күлүү-оонньуу көһүннэ диэн

Күн дьоно күргүөмүнэн

Күүгүнэспитинэн бардылар...

1925 с.

* * *

Тыал тыалыран чыскыйдаҕына

Тыа хамнаан сыыпыныыр,

Силлиэ сирилэччи сирдьигинэттэҕинэ

Сис сиҥниэх курдук нэмириҥниир,

Холорук ходуһаҕа хорҕойдоҕуна

Мунньуллубут бугулу бурайар,

Ардах саккыраатаҕына

Арыт-ардыгар

Ас буолар,

Сорох ардыгар

Сор буолар...

* * *

Аһыллан турар түннүкпүнэн

Алыс сайаҕас салгын

Аҥкылыйан киирэн —

Ыарахан салгыны

Ыраастыы оҕуста,

Саппаҕырбыт салгыны

Сайыччы сайҕаата,

Күөх оттор сыттарын

Көҥү анньан киллэрэн

Көппөхтөрү көтүттэ,

Күн күлүмнэс сырдыга

Көҥү көтөн киирэн,

Күлэ-оонньуу көрөн

Күлүгүрбүт дьиэбин

Күлүмүрдэс оҥордо...

Күн уотунан көччүйэн,

Сииктээх сиртэн силистэнэн,

Ардах уутунан аһылыктанан,

Тэтэркэй сэбирдэҕин ситэринэн,

Ньамчы лабааларын сарбатан,

Көстөр дьүһүнүн көҕөрдөн,

Күөх от быыһыгар күлүктэнэн,

Көрөртөн күндү дьүһүннээх,

Сэргэх сэбирдэхтээх,

Сибэкки от барахсан

Ситэ тэтэрэн сэргэхсийэи

Күн уотугар күлүмнүү турдаҕына,

Адаарыйбыт муостаах,

Аччаллыбыт атахтаах

Анах сүөһү, ааһа хааман иһэн,

Атаҕынан тэпсэн,

Алдьатан ааспыта.

* * *

Өрүү

Өтөрү өйдүү иликпин,

Өлүү

Өһүн көрө иликпин.

Букатын

Бу диэн

Булгу болҕойо иликпин.

Адьаһын

Арааран, араҥалаан,

Анаан анаара иликпин.

Маҥан халлаан анныгар

Барыйан сылдьарым тохору

Бар дьон барыта

Бараммат дьоллоноллоругар

Баҕарар баарым,

Күрүөх дьон көҥүлэ

Күөмчүтэ суох көстөн,

Күөрэйэн күлүмнүүрүн

Күннээҕэр күндүтүк

Көччүйэ көрөбүн.

Аныгы

Арабуочай айылгытын

Айхаллыы саныыбын.

1925 с.

* * *

Тохтоо, болҕой,

Тоҕо оннугуй,

Томоонноон толкуйдаа!

Уһугун, уоскуй,

Уларый-тэлэрий,

Урааҥхай уола!..

Көр-иһит,

Көччүй, көрүлээ,

Көмүһүм оҕотоо!..

Араас адырҕайы

Ардах-хаар курдук

Аһаран аралдьый,

Эгэлгэ эрэйи

Элэк-күлүү көрдүк

Этэн-иҥэрэн ис,

Күлүктээх күннэри

Күлүү-элэк көрдүк

Күрэтэн көҕүрэт!..

Ааспат диэн

Адьас анаммат,

Барыта баранар,

Урукку уларыйар,

Эҥин эргийэр,

Эгэлгэ буолар

Эбээт, доҕоруом...

Туппуту ыһыктыбат,

Санаабыты саҥарбат

Төрүт түктэри...

1925 с.

ОРОСКУОТ ТӨРДӨ ОНТОН

(Дьиҥ баартан)

Мичээрдэһиинэн билсэн,

биир-биир көрсөн,

«биһиги — билигин» дэһэн,

бэт биһирэмник кэпсэтэн,

бэлэмнэнэри бэлиэтэһэн,

бэйэ-бэйэни мэктиэлэһэн,

харчыны хаар курдук

хайаҕа баарынан хамыйан,

булааччыны бокуойа суох булан

аҕалааччыны аккааһа суох талан

аҕалар сиргэ

айдаана суох атааран,

аҕалыар дылы

ах баран,

антах-бэттэх хаамсан,

алах-чалах саҥарсан,

тура-олоро суодаһан,

бара-кэлэ батыгыраһан,

көһүтэ-көрө сүүрсэн,

көрө-көрө күлсэн,

көбүө-дьөбөө кэпсэтэн,

сэк-сук буолан,

сэгэйэ-ходьойо сылдьар

сөргэх бириэмэ :кэлэр...

Онтон дуо, оҕолор,

күүтүүлээх ас көстөн,

күлүмнүү-көрүлүү көрсөн,

көтөҕүүтүн көҕүйэ көрөн,

аҕалыытын алдьата охсон,

үрүүмпэлэнэн үгүстүк үллэстэн,

абыраллаах ас бу диэн,

алыс айылгылаһан,

аһаан-иһэн,

амтаһыйан

аны арахсыспат

атас-доҕор буолан,

айманан-сайманан баартара...

Онтон

лис-лас хаамсыы,

ымсыы-баҕа кэпсэтии,

одоҥ-додоҥ дойҕоҕолуу,

ону-маны онолуһуу,

иһиллэспэккэ сэһэргэһии,

олоҕо суох добдуйуу,

харса суох хайҕаһыы,

халыан соҕустук саҥарсыы,

бокуойа суох ботугураһыы,

үгүстүк өйдөөҕүмсүйүү,

үтүө өттүн былдьасыһыы,

үөмэс-аамас хаамсыы,

баһа-атаҕа суох байымсыйыы,

бадаҕа-майгыта суох бардамсыйыы,

кэтэҕэ-кэмэ суох киһиргэһии,

суолтата-суобаһа суох суугунаһыы,

ахсаана-арда суох ампаалыктаһыы

арыллан аҕай барда

аххан эбээт, оҕолоор...

Онтон

биир билээччи эттэ:

минньигэспит мэлийдэ,

арыгыбыт аччаата,

амтаннаахпыт аҕыйаата... —

Аба-кыһыы буолла....

көччүйбүт мүлүү көҕүрээтэ,

көҕүс түһүү буолла...

Хайдах хаалыай,

харса суох баран,

хармааны хасыһан,

харчы хамыыра буолла.

Онно

кэччэгэй да кэрэйбэтэ —

кистэлэҥин кэрэһэлээтэ,

кыһалҕалаах да кымаардаабата —

кыбытан сылдьарын кылатта,

суохтаах да сулунна —

соҕотоҕун тутунна,

аһыыра да суох аймаммата —

арыгыга атаараары айхаллаата,

иэскэ киирэрин кэрэйбэтэ —

иһэр эрэ имэгирдэ,

олоҕор ордорорун

олохоҥҥо уурбата,

одуулаан да көрбөтө —

орообутунан барда...

Өр өҥүрээбэтэ,

амтаннаах астарын

арыгы аллааҕы

аҕала оҕустулар,

айхалы кытта

аһаабытынан бардылар.

Эмиэ

кэмчиэрийбит кэпсээн кэҥээтэ,

аччаабыт аймааһын алыстаата,

ырыа-хоһоон ыраатта,

бүк-тах барыы бүгүстээтэ,

бөппүрүөктэһии бүрүүкээтэ,

күүһүргэһии көһүннэ,

күлүү-оонньуу көҕүрээтэ,

күдэн-айдаан улаатта,

сымнаҕастара сытта,

мөлтөхтөрө бөскөйдө,

хотторбуттара хотуолаата,

куһаҕаннаппыттара кутурда,

ыксаабыттара ыллаата,

итирбэтэхтэрин диэкитэ дьиэлээтэ,

үрүүмпэ үксүтэ үлтүрүйдэ,

арыгы аҥара дьалкыйда,

адаа-быдаа арахсан,

бөппүрүөк өттүнэн мөккүстүлэр,

иирсэр сиэринэн этистилэр

өһүргэстээх өттүнэн өстөннүлэр,

буоһата суохтан боруоктаннылар,

буолан-хаалан бардылар,

хаарыан атастыыларын хааллардылар,

харыларын хастастылар,

хааннарыгар хараҥарыстылар,

хардарыта дайбастылар,

доҕордууларын умуннулар,

тобурҕатыһан бардылар,

атастыыларын аахсыбатылар,

анньыалаһан адаарыстылар,

тэмтээкэйдээн тэбиэлэстилэр,

тиэрэ-маары тэлэккэччийдилэр,

түлэс-балас түстүлэр,

түҥ-таҥ буоллулар.

Халлаан сырдыырын саҕана

хамныыр-имниир хаалла,

олорор сирдэригэр

охтон утуйдулар,

тустаабычча туора-таары

туймаарыйан оҕоттулар,

сыттыга суох сыттылар,

суорҕана суох соһулуннулар,

кулахыга хомуллубатылар,

былахыга быһаарбатылар,

ордоотоон уһуктубатылар,

орулуу-орулуу

утуйан оҥтордулар.

Онтон

утуу-субуу

уһуктан ууналаҥнаспыттара:

ок-сиэ нии, оҕолоор,

бастара баһааннык балаҕадыйбыт,

сүрэхтэрэ сүрдээхтик мөхсүбүт,

тамахтара наһаа хаппыт,

эттэрэ иилэн ылбат гына илдьирийбит.

Саҥарыахтарын

салаҥнык сааттылар,

кэпсэтиэхтэрин

кэмэ суох килбигийдилэр,

айалыахтарын

алыс тардыннылар,

оргууй аххан

олорон эрэн

онтукаларын-мантыкаларын

оҥостоммута буоллулар,

тиэтэйэ-саарайа

тэбэнэн титирэстилэр,

букатын да билбэт киһилэриттэн

буруйдаах курдук куттаннылар,

сирэйдээхтэн эрэ сэрэннилэр,

көҕүстээхтэн эрэ күрэннилэр,

атахтаахтан эрэ сааттылар,

бөөлүүҥҥүлэрин бүдүүлээтилэр —

бүтүннүүтүн өйдөөбөтүлэр.

Хармааннарын харбаннылар —

харчыларын ааҕыннылар,

ханна баартын харыһыйдылар,

иэскэ кииртэрин иһиттилэр —

илин-арҕаа дьаабытын билбэтилэр,

ороскуоттарын оччуоттаатылар —

олохторун оройдоотулар,

ордук уйадыйдылар,

хотуннарыттан куттаннылар,

эмээхсиннэриттэн сэрэннилэр.

Хайыыр да суох,

халлаан ыраах,

сэмэлэммит да иһин

сир кытаанах,

хайдах гыныахтарай,

хамыммыта буолан баран:

«кытта төрүөбүт

кыдьык буоллаҕа», —

кыбыстыбыт да иһин,

кыһамматах курдук,

кынтаччы туттан,

кытаатан бараннар,—

«аны арыгылаабатарбыт

абыраныа этибит,

абабыт эбит», — дии-дии,

дьиэлэрин диэки

дьиэрбэҥнэһэ турдулар.

Олортон

оһоллоох ууга

ордук оботторбуттара,

арыгы аска

алыс алдьаттарбыттара,

испиир имэҥигэр

илэ сиэппиттэрэ,

муҥҥа булларбыттара

наһаа барарга сананнылар,

өссө иһэргэ өйдөннүлэр,

бэйэлэригэр суохтар,

биэрэллэрин билбэккэ

билсэрдэриттэн бигэтик

биэриэх буолан мэктиэлээн,

ыга тутан ыллылар,

арыгы астара

алыс ыараханын аахсыбакка,

айыы саҥнаахтар

атыылаһан аҕаллылар,

аныгы күҥҥэ дылы

абаларын аралдьытаары,

алҕастарын аһараары,

арыычча сананаары

арыгылаан айманнылар.

Ол курдук

хас хонукка

харалтата суох

абаларын, алҕастарын

арыгынан аралдьыппыттарын

адьаһын аахпатаҕым...

Ити курдук

иэдээҥҥэ тиэрдэр

испиир илиэһэй эбит.

Харчытын таһынан,

хайа доҕоттоор,

дьөссө түгэҕэ, атын алдьархайа -

сааһы сарбыйар,

үйэни көҕүрэтэр.

Ол да иһин

өйдөөхтөр өтүрү

өс хоһооно оҥорбуттара:

«ис —

сэрэн, итириктээмэ,

оонньоо —

оройдоо, олустаама»...

1925 с.

* * *

Эҥини-дьүһүнү истэммит,

Элбэҕи-үксү билиммит,

Быстах-остох сананан,

Быыппастар былаҕай быһыыланан,

Уорба-уурас олохтонон,

Ураты-туспа улаҕаланан,

Эрэнсибэт эҥин мэйиилэнэн,

Эргийэн-урбайан истэхпит

Элбэҕин-үксүн эбитин

Эминэ-туомуй, эрэйин...

* * *

Билиҥҥи биллиилээх*

Биһиги бириэмэбитигэр

Өлбөт үтүө өстөөх,

Имигэс эгэлгэ тыллаах,

Сарбынньахтаах сайаҕас санаалаах,

Кэрэ кэскил кэпсээннээх

Ким баарый диэтэргит, —

Оттон, доҕоор,

Аан дойду иччитин

Ала чахчы ахталытар

Аан дуурай алгыстаах,

Ийэ сир иччитин

Илэ чахчы эргитэр

Иҥсэлээх эҕэрдэлээх,

Онолуйан туойдаҕына,

Отут сыл уҥуоргутун

Одуулаан көрөр,

Айгыстан алҕаатаҕына,

Аҕыс сыл анарааҥытын

Адыылаан араҥалаабыт;

Онтон буоллаҕына

Улуу муоралары

Улаҕаа өттүлэринэн

Устан урбачыйбыт,

Кэтит Сибиир

Кэтэх өттүлэринэн

Киэптии кэрийбит,

Үөһээ үс хаттыгастаах

Өндөл маҕан халлааҥҥа,

Өксөкү кыыл буолан,

Өрө көтөн күпсүйбут,

Илин иэйиэхситтээх халлаан

Илбиргэстээх ааттыгын

Илэ-чахчы эҕэрдэлээбит,

Одун биистэн олохтонон

Ойуун буоларга оҥоһуллубут,

Ыраас дьылҕа ыйыытынан

Ырыаһыт буоларга ыйаахтаммыт,

Үпкэ үлүһүйбэтэх,

Баайга баһыттарбатах,

Баһылыкка баҕарбатах,

Ийэтин ууһун

Иһирэх тылынан эҕэрдэлээбит,

Аҕатын ууһун

Араас алгыһынан айхаллаабыт

Айыы Өксөкү диэн

Аналлаах аат миҥэлээх

Айыы дьаргыл ойуун

Аан дойдубутугар

Ананан айыллыбыт ээ.

1925 с.

МИН

Ыраас олоҕу ыпсаран

Ырыа гынар ыйаахтаахпын,

Куһаҕан суолу хоһулаан

Хоһоон холбуур холобурдаахпын,

Эрэйи эҥиҥҥэ дэгийэн

Этэр элэркэй идэлээхпин,

Күчүмэҕэй күннэри

Күлүү гынар күрэхтээхпин,

Одурууннаах олоҕу

Оонньуу оҥорор оҥоһуулаахпын,

Сыыһа санааны

Сыгаан гынар сыаллаахпын,

Күлүк сиргэ

Күнү көрдөрөр күүстээхпин...

1925 с.


6524253920226961.html
6524320510369439.html
    PR.RU™